فیزیوتراپی کودکان
فیزیوتراپی کودکان (Pediatric Physiotherapy) — مقالهای جامع و تخصصی
مقدمه
فیزیوتراپی کودکان شاخهای از توانبخشی است که به ارزیابی، تشخیص و درمان اختلالات حرکتی، رشدی، حسی و عملکردی در نوزادان، کودکان و نوجوانان میپردازد. رشد سیستم عصبی و اسکلتی–عضلانی در کودکان دائماً در حال تغییر است؛ بنابراین رویکردهای درمانی در این گروه سنی باید پویا، متناسب با سن، و همراه با بازی، مشارکت والدین و اصول تکامل عصبی-حرکتی باشد.
هدف اصلی فیزیوتراپی کودکان کمک به کودک برای رسیدن به حداکثر توان بالقوه حرکتی و عملکردی و ارتقای کیفیت زندگی اوست.
فصل ۱: نقش و اهمیت فیزیوتراپی کودکان
کودکان ممکن است به دلایل مختلفی دچار تأخیر یا اختلال حرکتی شوند. اهمیت فیزیوتراپی در این است که:
⚡ ۱. در سنین پایین، مغز بیشترین پلاستیسیته را دارد
این یعنی ارتباطات عصبی بهسرعت شکل میگیرند و درمان زودهنگام میتواند نتیجهای چشمگیر ایجاد کند.
⚡ ۲. اختلالات کوچک در کودکی میتوانند در آینده بزرگ شوند
برای مثال کف پای صاف درماننشده ممکن است در نوجوانی به درد زانو یا کمر تبدیل شود.
⚡ ۳. حرکات پایهای توسعهدهندهٔ مهارتهای شناختی و اجتماعی هستند
بازی، حرکت، جستوجو و تعامل با محیط بر رشد ذهنی و عاطفی کودک اثر مستقیم دارد.
⚡ ۴. خانواده بخشی از درمان است
بر خلاف بزرگسالان، در کودکان بدون همکاری والدین روند درمان کامل نمیشود.
فصل ۲: چه کودکانی به فیزیوتراپی نیاز دارند؟
اختلالات تکاملی و تأخیر رشدی
- تأخیر در نشستن، سینهخیز رفتن، ایستادن یا راهرفتن
- ضعف عضلانی
- بدشکلیهای ستون فقرات یا اندامها
مشکلات عصبی
- فلج مغزی (CP)
- هیدروسفالی
- آترزی نخاع
- آسیبهای پیرامونی (نوروپاتیها)
مشکلات ارتوپدی
- دررفتگی مادرزادی لگن (DDH)
- پای پرانتزی یا ضربدری
- چرخشهای غیر طبیعی مچ و لگن
- اسکولیوز
مشکلات عضلانی–ژنتیکی
- دیستروفی عضلانی دوشن
- SMA
- بیماریهای میتوکندری
مشکلات تنفسی
- فیبروز کیستیک
- آسم
- برونشیولیت
- بیماریهای مزمن ریوی
۶. نوزادان پرخطر
- نوزادان نارس
- وزن کم هنگام تولد
- نوزادان مبتلا به زردی شدید
- نوزادان دارای مشکلات مکیدن و بلع
فصل ۳: ارزیابی در فیزیوتراپی کودکان
ارزیابی اولیه نقش بسیار مهمی دارد و شامل موارد زیر است:
ارزیابی رشد و تکامل (Developmental Assessment)
فیزیوتراپیست مرحله رشدی کودک را بر اساس معیارهای بینالمللی مثل:
- Denver II
- AIMS
- GMFM
بررسی میکند.
ارزیابی تون عضلانی
- هایپوتونی (کاهش تون)
- هایپرتونی (افزایش تون)
- دیستونی
ارزیابی رفلکسها
حضور یا عدم حضور رفلکسهای ابتدایی (Moro، ATNR، STNR) اهمیت ویژه دارد.
ارزیابی مفاصل و دامنه حرکت
تشخیص:
- کوتاهی عضلات
- ناهنجاریهای مفصلی
- عدم تقارن وضعیت
ارزیابی عملکرد حرکت
- کیفیت حرکت
- تقارن حرکتی
- الگوهای حرکتی جبرانی
فصل ۴: روشها و تکنیکهای درمانی
تمرینات تکاملی (Developmental Exercises)
تمرینها بر اساس اصول رشد عصبی–حرکتی طراحی میشوند:
- کنترل سر
- نشستن
- ایستادن
- راهرفتن
- حرکات ظریف دست
درمانهای نوروموتور
Bobath (NDT)
شناختهشدهترین روش برای کودکان دارای مشکلات عصبی.
هدف: بهبود الگوهای صحیح حرکتی.
Vojta Therapy
تحریکپذیری رفلکسی برای فعالسازی مسیرهای حرکتی.
Cuevas Medek Exercise (CME)
درمان برای کودکانی با تأخیرهای شدید، تمرکز بر تحمل وزن و کنترل تعادل.
تمرینات قدرتی و ثبات
با روشهای:
- بازیمحور
- تمرینات تحمل وزن
- توپ سوئیسی
- تمرینات فانکشنال
کاردرمانی مشترک
در بسیاری از موارد، تیم درمان شامل:
- فیزیوتراپیست
- کاردرمانگر
- گفتاردرمانگر
- پزشک توانبخشی
است.
اسپلینت و بریسها
در موارد:
- تغییر شکل پا
- دیستونی
- شلی عضلانی
- اسکولیوز
آبدرمانی (Hydrotherapy)
برای کاهش فشار مفاصل و بهبود کنترل حرکتی.
تحریکات حسی (Sensory Integration)
برای کودکانی با مشکلات پردازش حسی:
- حساسیت بیش از حد
- بیتوجهی به محرکها
- مشکلات تعادل
فصل ۵: فیزیوتراپی کودکان در بیماریهای خاص
فلج مغزی (CP)
تمرکز روی:
- بهبود تون
- پیشگیری از دفورمیتی
- افزایش دامنه حرکت
- کنترل تنه
- کمک به راهرفتن
نوزادان نارس
- تقویت عضلات گردنی
- اصلاح مشکل گِرَبی
- جلوگیری از پشتسری تخت (Flat Head)
- بهبود مکیدن و تنفس
اسکولیوز نوجوانان
- تمرینات ۳بعدی
- اصلاح الگوهای تنفسی
- بریسهای مخصوص
دررفتگی مادرزادی لگن (DDH)
- تمرینات هممحور
- بهبود الگوهای حرکتی
- پیشگیری از الگوهای اشتباه راهرفتن
بیماریهای تنفسی
فیزیوتراپی تنفسی در کودکان شامل:
- تخلیه ترشحات
- تمرینات تنفسی
- بهبود ظرفیت ریوی
نقش والدین در درمان
درمان کودکان بدون همکاری والدین ناقص است.
راهنمای اصلی برای والدین
- انجام تمرینات خانگی
- تکرار منظم تمرین در قالب بازی
- ایجاد محیطی غنی از محرکها
- تشویق کودک
- پرهیز از مقایسه با همسالان
ابزارها و تجهیزات مورد استفاده
- توپهای درمانی
- رول و کایل
- واکر مخصوص کودکان
- الیپسیس کوچک و استپر
- ارتزها (AFO, KAFO)
- نوار درمانی (کینزیوتیپ)
- تجهیزات تعادلی
آینده فیزیوتراپی کودکان
پیشرفتهای آینده بر پایه:
- رباتیک توانبخشی
- واقعیت مجازی برای تمرینات
- تحریک مغناطیسی مغز (TMS)
- تکنولوژیهای پوشیدنی برای تحلیل حرکت
این فناوریها درمان را دقیقتر و انگیزشیتر خواهند کرد.