فیزیوتراپی ارتوپدی
فیزیوتراپی ارتوپدی؛ تعریف، اصول، روشها و کاربردها
فیزیوتراپی ارتوپدی یکی از شاخههای تخصصی و بنیادین در علوم توانبخشی است که به ارزیابی، درمان و پیشگیری از اختلالات اسکلتی–عضلانی میپردازد؛ اختلالاتی که ناشی از آسیب، بیماری، جراحی یا تغییرات عملکردی در مفاصل، عضلات، تاندونها و لیگامانها هستند. هدف اصلی این رشته، بازگرداندن حداکثری عملکرد بدن، کاهش درد، جلوگیری از پیشرفت آسیب و بالا بردن کیفیت زندگی بیماران است.
ساختار اسکلتی–عضلانی و اهمیت آن در فیزیوتراپی
سیستم اسکلتی–عضلانی شامل استخوانها، غضروفها، عضلات، رباطها، تاندونها و مفاصل است. هر اختلال در این سیستم میتواند عملکرد حرکتی انسان را مختل کند. فیزیوتراپیست ارتوپدی با شناخت دقیق این ساختارها، علت درد و محدودیت را یافته و مسیر درمان را طراحی میکند.
به عنوان نمونه:
- ضعف یک عضله ممکن است سبب غیرطبیعیشدن الگوی حرکت شود.
- کوتاهی تاندون یا عضله میتواند دامنه حرکتی را محدود کند.
- التهاب مفصل یا تاندون باعث درد و اختلال حرکتی میشود.
پس درمان باید ریشهای و مبتنی بر ارزیابی دقیق باشد، نه صرفاً کاهش موقت درد.
مهمترین اختلالات قابل درمان در فیزیوتراپی ارتوپدی
فیزیوتراپی ارتوپدی دامنه وسیعی از مشکلات را پوشش میدهد که از جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
الف) دردها و آسیبهای ستون فقرات
- دیسک کمر و گردن
- کمردردهای مکانیکی
- دردهای ناشی از ضعف عضلات مرکزی (Core)
- تنگی کانال نخاعی (در مراحل قابلمدیریت)
ب) آسیبهای شانه
- شانه یخزده (Frozen Shoulder)
- التهاب تاندون (Tendinitis)
- پارگی روتاتورکاف
- دررفتگی شانه
پ) دردهای زانو
- آرتروز
- آسیبهای مینیسک
- سندرم پاتلوفمورال
- ضعف عضله چهارسر
ت) مشکلات مچ پا و پا
- پیچخوردگی
- فاشئیت پلانتار
- التهاب آشیل
ث) آسیبهای ورزشی
- کشیدگی عضلانی
- پارگی رباطها
- برگشت به ورزش پس از آسیب
ج) توانبخشی پس از جراحی
- تعویض مفصل زانو و لگن
- جراحیهای تاندون و رباط
- جراحیهای شکستگی
ارزیابی در فیزیوتراپی ارتوپدی
ارزیابی دقیق یکی از مهمترین مراحل درمان ارتوپدی است. یک فیزیوتراپیست حرفهای معمولاً موارد زیر را بررسی میکند:
- الگوی حرکتی و نحوه انجام حرکات
- دامنه حرکتی مفاصل
- قدرت عضلانی
- آزمونهای تخصصی رباطی و تاندونی
- ارزیابی پوسچر (Posture Analysis)
- بررسی درد، نوع، محل و الگوی آن
- معاینات عصبی اگر لازم باشد
نتیجه ارزیابی، «نقشه درمان» را مشخص میکند.
روشها و تکنیکهای فیزیوتراپی ارتوپدی
تکنیکهای دستی (Manual Therapy)
تکنیکهای دستی یکی از ارکان اصلی ارتوپدی هستند و شامل:
- تحرکبخشی مفصل (Mobilization)
- منیپولیشن (Manipulation)
- ماساژ درمانی و آزادسازی بافت نرم
- تریگر پوینت تراپی
- کششهای تخصصی
هدف این روشها افزایش دامنه حرکتی، کاهش درد، کاهش اسپاسم و اصلاح حرکت مفصل است.
تمریندرمانی (Exercise Therapy)
تمریندرمانی، قلب فیزیوتراپی ارتوپدی است. هیچ درمان پایدار و موثری بدون تمریندرمانی وجود ندارد.
بخشهای اصلی تمریندرمانی شامل:
- تمرینات تقویتی
- تمرینات کششی
- تمرینات ثباتدهنده ستون فقرات (Core Stability)
- تمرینات عملکردی و عصبی–عضلانی
- تمرینات تعادلی و هماهنگی
- تمرینات اصلاح الگوی حرکتی
الکتروتراپی
شامل TENS، اولتراسوند، لیزر درمانی، IFC و سایر روشهای مبتنی بر جریان و امواج. این روشها بیشتر نقش کمکی دارند.
نقش اصلی الکتروتراپی:
- کاهش درد
- کاهش التهاب
- تسریع ترمیم بافت
- کمک به آمادهسازی بدن برای تمرین
تکنیکهای مبتنی بر حرکت
- مککنزی (McKenzie)
- DNS – ثبات سیستم عضلانی عمقی
- متدهای کایفوز، لوردوز و اصلاح پوسچر
- متدهای تخصصی برای شانه، زانو و لگن
فیزیوتراپی ارتوپدی پس از جراحیها
توانبخشی بعد از جراحی در ارتوپدی بسیار حیاتی است. بدون آن، نتیجه جراحی معمولاً کمتر از حد انتظار خواهد بود.
نمونههایی از پروتکلهای رایج:
الف) جراحی رباط صلیبی قدامی (ACL)
- کنترل ورم
- بازیابی دامنه حرکتی
- تقویت چهارسر و همسترینگ
- آموزش الگوی صحیح راهرفتن
- تمرینات پیشرفته برای بازگشت به ورزش
ب) تعویض مفصل زانو
- تمرکز بر خم و باز شدن مفصل
- افزایش تحمل وزن
- تقویت عضلات اطراف مفصل
- آموزش اهداف عملکردی (نشستن، برخاستن، راه رفتن)
پ) جراحی شانه
- کاهش درد
- جلوگیری از خشکی
- تمرینات پاندولی
- تمرینات تقویتی روتاتورکاف در مراحل بعدی
نقش اصلاح پوسچر در فیزیوتراپی ارتوپدی
پوسچر نادرست میتواند علت یا پیامد دردهای اسکلتی–عضلانی باشد. تحلیل پوسچر شامل:
- بررسی انحنای ستون فقرات
- موقعیت شانهها
- وضعیت لگن
- مرکز ثقل بدن
اصلاح پوسچر با تمرین، آگاهی بدنی و گاهی وسایل کمکی (مانند تیریاکس یا توپ سوئیسی) انجام میشود.