فیزیوتراپی نورولوژیک
فیزیوتراپی نورولوژیک؛ تعریف، اصول، روشها و نقش آن در بازتوانی سیستم عصبی
فیزیوتراپی نورولوژیک یا نوروفیزیوتراپی یکی از تخصصیترین شاخههای فیزیوتراپی است که با هدف بهبود عملکرد حرکتی، افزایش استقلال فرد و توانبخشی سیستم عصبی به کار میرود. این شاخه برای بیمارانی که دچار اختلالات مغز، نخاع، اعصاب محیطی و بیماریهای تخریبگر عصبی هستند، حیاتی است.
فیزیوتراپی نورولوژیک چیست؟
فیزیوتراپی نورولوژیک به ارزیابی، درمان و بازتوانی بیمارانی میپردازد که دچار مشکلات عصبی شدهاند. این مشکلات میتوانند باعث موارد زیر شوند:
- ضعف و ناهماهنگی عضلانی
- اختلال در تعادل و راهرفتن
- کاهش کنترل حرکتی
- اسپاسم و سفتی عضلات (اسپاستیسیتی)
- اختلال در مهارتهای عملکردی روزمره
هدف اصلی این شاخه، بازگرداندن استقلال و بهبود کیفیت زندگی افراد است.
مهمترین بیماریها و اختلالات قابل درمان
سکته مغزی (Stroke)
یکی از رایجترین موارد مراجعه است. بیماران ممکن است دچار ضعف، فلج یکطرفه (همیپلژی)، عدم تعادل و اختلال در راهرفتن باشند.
اماس (MS)
فیزیوتراپی نقش مهمی در کنترل خستگی، حفظ تعادل، جلوگیری از ضعف و بهبود عملکرد حرکتی دارد.
پارکینسون
بهبود حرکت، کاهش سفتی عضلات، اصلاح گیت (راهرفتن)، تمرینات ریتمیک و افزایش سرعت واکنش.
آسیب نخاعی (SCI)
بهبود کنترل تنه، افزایش قدرت عضلات باقیمانده، تقویت تعادل و آموزش مهارتهای مستقل زندگی.
فلج مغزی (CP)
در کودکان و بزرگسالان؛ اصلاح تون عضلانی، تقویت مهارتهای حرکتی، بهبود وضعیت بدنی و پیشگیری از تغییر شکل مفاصل.
نوروپاتیها و آسیب اعصاب محیطی
بازگرداندن کنترل و حس، بهبود الگوی راهرفتن، آموزش حفاظت از مفاصل.
ضربه مغزی (TBI)
بهبود هماهنگی، تعادل، حافظه حرکتی و مهارتهای عملکردی.
ارزیابی در فیزیوتراپی نورولوژیک
ارزیابی دقیق پایهٔ درمان است و شامل موارد زیر میشود:
- آزمونهای تون عضلانی (برای تشخیص اسپاستیسیتی)
- بررسی قدرت و کنترل عضلانی
- تستهای تعادل و هماهنگی
- ارزیابی گیت (Walking Analysis)
- بررسی دامنه حرکتی
- ارزیابی حسی (حس عمقی، لمس، دما)
- تستهای عملکردی (مانند TUG، Berg Balance، 10MWT)
این ارزیابیها مسیر درمان را مشخص میکنند.
روشها و تکنیکهای درمانی در فیزیوتراپی نورولوژیک
تمریندرمانی نورولوژیک
تمرینات نورولوژیک با تمرینات ارتوپدی متفاوتاند و بر کنترل عصبی–عضلانی، هماهنگی و بهبود الگوی حرکت تمرکز دارند. شامل:
- تمرینات تعادلی
- تمرینات تقویتی هدفمند
- تمرینات بهبود هماهنگی (Coordination)
- تمرینات سرعت واکنش
- تمرینات عملکردی (نشستن، ایستادن، جابهجایی، راهرفتن)
۴تکنیکهای پیشرفته نورولوژیک
A) تکنیک Bobath (NDT)
یکی از متداولترین رویکردهای درمانی برای بیماران سکته مغزی و CP.
هدف:
- نرمالسازی تون عضله
- بهبود کنترل پوسچر
- رشد الگوی صحیح حرکت
B) تکنیک PNF (تسهیل عصبی عضلانی پروپریوسپتیو)
افزایش قدرت، هماهنگی و دامنه حرکتی با الگوهای مورب و چرخشی.
C) تمرینات Gait Training
آموزش راهرفتن با واکر، عصا، بریس یا بدون وسیله.
در اختلالات ناشی از سکته، پارکینسون و آسیب نخاع اهمیت ویژه دارد.
D) تمرینات Balance و Vestibular Rehabilitation
برای درمان سرگیجه، بیثباتی و مشکلات تعادل.
E) تحریک الکتریکی عملکردی (FES)
در بیمارانی که فلج جزئی دارند برای راهرفتن و حرکت بهتر استفاده میشود.
درمان اسپاستیسیتی و سفتی عضلات
اسپاستیسیتی یکی از چالشهای اصلی بیماران نورولوژیک است. درمان شامل:
- تکنیکهای کشش طولانی
- تمرینات مهاری (Inhibitory)
- آموزش الگوهای صحیح حرکت
- استفاده از اسپلینت
- تحریک الکتریکی
- تمرینات ریتمیک
- درمان دستی برای کاهش سفتی
در موارد شدید، فیزیوتراپی همراه با درمان دارویی مانند بوتاکس بهترین نتیجه را میدهد.
فیزیوتراپی نورولوژیک در کودکان
در کودکان مبتلا به CP، تاخیر رشدی یا اختلالات تون عضلانی، اهداف درمان شامل:
- کمک به ایستادن و راهرفتن
- بهبود مهارتهای حرکتی ظریف و درشت
- جلوگیری از دفورمیتی مفاصل
- تقویت هماهنگی و تعادل
- تحریک سیستم عصبی برای یادگیری حرکت
تمرینات باید بازیمحور، جذاب و پیوسته باشند.